Việc chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ (ASD) gặp nhiều khó khăn do biểu hiện đa dạng và khác nhau ở từng trẻ, từ nhẹ đến nặng, ảnh hưởng đến giao tiếp, hành vi, nhận thức, cảm xúc và khả năng thích nghi xã hội.

Để hỗ trợ phụ huynh trong việc nhận diện sớm các dấu hiệu nghi ngờ tự kỷ ở trẻ, chúng tôi cung cấp bảng tổng hợp các tiêu chí chẩn đoán dựa trên hệ thống phân loại quốc tế DSM-5 (Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ). Tuy nhiên, việc chẩn đoán chính thức cần được thực hiện thông qua thăm khám trực tiếp bởi các chuyên gia có chuyên môn trong lĩnh vực phát triển trẻ em và sức khỏe tâm thần nhi khoa.

Tiêu chí chẩn đoán dựa trên hệ thống phân loại quốc tế DSM-5

A. Khiếm khuyết kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội

(Biểu hiện ở nhiều bối cảnh, cần thỏa mãn tất cả các tiêu chí sau):

1. Khiếm khuyết trong khả năng giao tiếp bằng lời và phi ngôn ngữ:
   • Không sử dụng ánh mắt, nét mặt, cử chỉ đúng cách để giao tiếp.
   • Khó duy trì hoặc thiết lập các mối quan hệ bạn bè cùng lứa.
   • Thiếu khả năng thể hiện cảm xúc, không biết chia sẻ sở thích hay cảm xúc với người khác.
2. Khó khăn trong phát triển, duy trì và hiểu các mối quan hệ xã hội:
   • Không có khả năng điều chỉnh hành vi phù hợp với bối cảnh xã hội.
   • Không thể chia sẻ trò chơi tưởng tượng, không tham gia chơi cùng người khác.
   • Có thể biểu hiện sự thờ ơ, rút lui hoặc hành vi tương tác xã hội bất thường.

B. Hành vi, sở thích và hoạt động lặp đi lặp lại, giới hạn

(Cần có ít nhất 2 trong 4 tiêu chí dưới đây):

1. Hành vi, lời nói lặp đi lặp lại:
   • Lặp lại lời người khác (echolalia), dùng ngôn ngữ bất thường.
   • Lặp lại các hành vi như nhún nhảy, xoay tròn, vẫy tay.
2. Sự cứng nhắc trong thói quen, kháng cự thay đổi:
   • Rối loạn lo âu khi thay đổi thói quen nhỏ.
   • Ám ảnh với các nghi thức sinh hoạt cứng nhắc.
3. Sở thích giới hạn, cố định và bất thường về cường độ hoặc chủ đề:
   • Gắn bó với các vật dụng như dây, nắp chai, bánh xe,…
   • Chỉ quan tâm đến các chủ đề rất hẹp,
4. Phản ứng bất thường với cảm giác giác quan (quá mức hoặc giảm phản ứng):
   • Nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng, đụng chạm.
   • Không phản ứng với đau, nóng, lạnh hoặc các kích thích nguy hiểm.

C. Các triệu chứng phải xuất hiện từ thời kỳ đầu phát triển (nhưng có thể không biểu hiện đầy đủ cho đến khi yêu cầu xã hội vượt quá năng lực của trẻ).

D. Triệu chứng gây suy giảm đáng kể chức năng xã hội, nghề nghiệp hoặc các lĩnh vực quan trọng khác.

E. Các rối loạn không thể được giải thích tốt hơn bằng khuyết tật trí tuệ hoặc chậm phát triển toàn diện. Nếu có khuyết tật trí tuệ đi kèm, các rối loạn giao tiếp xã hội phải vượt mức mong đợi theo mức độ phát triển trí tuệ.

Phân mức độ theo DSM-5 (Severity levels)

• Mức 1 (Cần hỗ trợ): Trẻ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp xã hội và hành vi lặp đi lặp lại, nhưng có thể cải thiện nếu có can thiệp.
• Mức 2 (Cần hỗ trợ đáng kể): Giao tiếp xã hội và hành vi rập khuôn rõ rệt, khó thích nghi với thay đổi, cần hỗ trợ liên tục.
• Mức 3 (Cần hỗ trợ rất đáng kể): Thiếu hụt nghiêm trọng trong giao tiếp, hành vi cứng nhắc, ảnh hưởng lớn đến chức năng hằng ngày.

CAN THIỆP TẠI TRUNG TÂM RỒNG VIỆT:

Sau khi có kết quả đánh giá của chuyên viên tâm lý, giáo viên can thiệp sẽ lên chương trình can thiệp cá nhân cho trẻ dựa trên độ tuổi, mức độ phát triển, nhu cầu cụ thể với muc tiêu ngắn hạn và dài hạn rõ ràng, đo lường được. Trẻ sẽ tham gia một chương trình can thiệp mỗi tuần:

• 3 buổi ( Thứ Hai, Tư, Sáu hay thứ Ba, Năm , Bảy ) mỗi buổi 2h.
• 5 buổi ( Thứ 2 - thứ 6) mỗi buổi 2h
• 5 ngày ( Thứ 2 - thứ 6) mỗi ngày từ 8h30-16h30

Trong quá trình can thiệp, đội ngũ giáo viên và nhà trị liệu sẽ từng bước xây dựng mối quan hệ với trẻ, quan sát, đánh giá khả năng đáp ứng và hướng dẫn trẻ hợp tác tham gia vào các hoạt động trị liệu có mục tiêu. Dựa trên kết quả quan sát ban đầu, chuyên gia sẽ xây dựng một kế hoạch can thiệp cá nhân hóa phù hợp với đặc điểm phát triển của từng trẻ.

Thông qua quá trình can thiệp liên tục và có hệ thống, trẻ sẽ dần hình thành những thay đổi tích cực về mặt hành vi, nhận thức và kỹ năng giao tiếp. Quan trọng hơn, chương trình sẽ giúp đặt nền tảng cho một kế hoạch can thiệp dài hạn tại gia đình, giúp phụ huynh tiếp tục hỗ trợ trẻ một cách hiệu quả sau khi kết thúc giai đoạn can thiệp tập trung tại trung tâm. Điều này không chỉ giúp trẻ duy trì và phát triển các kỹ năng đã học, mà còn góp phần tiết kiệm thời gian, chi phí và tối ưu hóa hiệu quả của chương trình giáo dục hoà nhập dành cho trẻ.

Chương trình này dựa trên các kỹ thuật có chọn lọc lấy ra từ các phương pháp can thiệp trẻ (ABA, TEACCH,…). Bên cạnh đó, trên cơ sở các nguyên tắc và bài tập trong chương trình giáo dục cá nhân, giáo viên sẽ hướng dẫn phụ huynh những kiến thức, kỹ năng để biết cách phối hợp với Trung tâm trong việc tiến hành một chương trình can thiệp lâu dài cho trẻ tại gia đình.

Khi cho trẻ tham gia chương trình can thiệp tại trung tâm, phụ huynh sẽ được khuyến khích tham gia các chuyên đề dành cho phụ huynh để hiểu và có những kinh nghiệm trong việc can thiệp cho trẻ tại gia đình.

CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP TẠI GIA ĐÌNH

Trong những trường hợp phụ huynh sinh sống tại các địa phương xa trung tâm hoặc không có điều kiện đưa trẻ tham gia can thiệp trực tiếp, Trung tâm cung cấp chương trình can thiệp tại gia đình dành riêng cho từng trẻ, dựa trên kết quả đánh giá mức độ rối loạn.

Nếu có nhu cầu, phụ huynh sẽ được cung cấp một bộ tài liệu hướng dẫn can thiệp tại nhà, bao gồm:

• Kiến thức lý thuyết cơ bản về rối loạn phổ tự kỷ và các rối nhiễu khác.
• Hệ thống bài tập thực hành được thiết kế theo từng mức độ phát triển của trẻ.
• Hướng dẫn cách tổ chức môi trường học tập, thiết lập thói quen và theo dõi tiến trình của trẻ.

Phụ huynh sẽ được hướng dẫn cụ thể cách áp dụng các bài tập một cách kiên trì, thường xuyên và có hệ thống tại nhà, nhằm hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng một cách bền vững.

Lưu ý: Đây là chương trình can thiệp cá nhân hóa, không có sẵn dưới dạng đại trà, mà chỉ được xây dựng sau khi có sự đồng ý của gia đình và dựa trên kết quả đánh giá chuyên môn trực tiếp tại Trung tâm. Chương trình sẽ được chuyên gia thiết kế riêng biệt phù hợp với đặc điểm, nhu cầu và khả năng của từng trẻ.

Nội dung can thiệp bao gồm:

• Kỹ năng vận động thô – vận động tinh.
• Kỹ năng nhận thức – ngôn ngữ.
• Kỹ năng bắt chước.
• Kỹ năng tự lập – xã hội hoá.