Dạy trẻ tập nói là một quá trình đòi hỏi sự kiên trì, trách nhiệm và tình yêu thương từ người lớn để giúp trẻ phát triển ngôn ngữ hiệu quả.Dưới đây là những nguyên tắc cơ bản giúp trẻ học nói:
1. Giao tiếp hiệu quả với trẻ:
- Nói đơn giản, rõ ràng: Khi yêu cầu trẻ, hãy sử dụng từ ngữ, cụm từ hoặc câu ngắn gọn, đơn nghĩa. Nói chậm, rõ ràng và ở vị trí ngang tầm mắt với trẻ, mặt đối mặt. Có thể dùng đồ vật hoặc tranh minh họa ngang tầm mắt trẻ để tăng tính trực quan.
- Lặp lại và kiên nhẫn: Lặp lại nhiều lần với tốc độ vừa phải các yêu cầu bạn muốn trẻ thực hiện. Cho trẻ thời gian xử lý thông tin (khoảng 5-7 giây). Nếu trẻ không hiểu, hãy làm mẫu.
- Không đáp ứng ngay yêu cầu tiêu cực: Khi trẻ khóc lóc, ăn vạ hoặc kéo tay để đòi hỏi, đừng đáp ứng ngay. Thay vào đó, hãy dạy trẻ cách chỉ vào vật muốn bằng ngón trỏ và bắt chước âm thanh, hành động của người lớn. Việc đáp ứng ngay lập tức những hành vi tiêu cực sẽ củng cố chúng và cản trở sự phát triển ngôn ngữ nói của trẻ.
- Ví dụ: Nếu trẻ kéo tay bạn đến tủ lạnh muốn uống sữa, hãy chạm tay trẻ (cầm ngón trỏ) và chỉ vào tủ lạnh, đồng thời nói: "Con muốn sữa. Uống sữa" (lặp lại 2-3 lần) trước khi đưa cho trẻ.
- Tận dụng mọi tình huống giao tiếp: Biến các hoạt động sinh hoạt hàng ngày như ăn, ngủ, tắm thành cơ hội để nói chuyện và chơi cùng trẻ. Diễn đạt các hoạt động bằng lời nói để tạo môi trường ngôn ngữ phong phú, giúp trẻ lắng nghe, học hỏi, hiểu biết và bắt chước hành vi của người khác.
- Ví dụ: Khi tắm cho trẻ, bạn có thể nói: "Nào chúng ta tắm nhé. Con nhìn này! Nước chảy! Nước chảy xuống! Chảy xuống! Mát quá! Dội nước lên đầu. Dội nước lên tay...".
- Nói, giải thích, hỏi và trả lời: Nói chuyện với trẻ càng nhiều càng tốt, diễn giải mọi thứ bằng ngôn ngữ nói. Giải thích cụ thể, đặt câu hỏi và tự trả lời (vì trẻ có thể chưa trả lời được ngay) để tăng vốn từ và sự hiểu biết của trẻ.
- Ví dụ: Giấu đồ vật và hỏi "Con búp bê đâu rồi?".
2. Tạo hứng thú và môi trường học tập tích cực:
- Kết hợp vui thích và yêu cầu: Việc học nói cần thông qua các trò chơi và hoạt động vui vẻ. Biến cả những hoạt động bình thường thành trò chơi để trẻ tự nguyện đáp ứng, không phải vì ép buộc hay miễn cưỡng.
- Khen ngợi và động viên: Khen ngợi và động viên trẻ ngay lập tức khi trẻ có những tiến bộ nhỏ, hoặc cho trẻ thứ mà trẻ thích. Điều này củng cố hành vi tích cực của trẻ.
- Hạn chế thiết bị điện tử: Tuyệt đối không để trẻ xem TV hoặc sử dụng thiết bị di động chơi game một mình và cần hạn chế thời gian sử dụng.
- Tăng cường kỹ năng lắng nghe và chơi: Đối với trẻ chưa có ngôn ngữ nói và ngôn ngữ hiểu còn hạn chế, người lớn cần tăng cường các kỹ năng lắng nghe, kỹ năng chơi bằng cách chơi cùng trẻ, diễn đạt các hoạt động của trò chơi, hát và kể chuyện cho trẻ nghe. Những hoạt động này cần tiến hành thường xuyên để tăng cường kỹ năng nhận thức và hiểu biết cho trẻ.
- Lắng nghe và ghi nhận: Hãy lắng nghe và ghi nhận những tiến bộ, cố gắng của trẻ.
3. Phát triển kỹ năng bắt chước và nhận thức:
- Khuyến khích bắt chước hành động và âm thanh: Bắt chước là một kỹ năng thiết yếu trong giao tiếp. Bắt đầu với việc bắt chước những hành động dễ nhất của trẻ, sau đó chuyển dần sang bắt chước âm thanh. Khen thưởng và động viên thường xuyên khi trẻ bắt chước.
- Ví dụ: Khi trẻ đưa tay sờ mũi, bạn cũng sờ mũi để trẻ bắt chước. Sau đó, chuyển sang các hành động khác như sờ tai.
- Tạo hình ảnh trí tuệ: Tạo điều kiện cho trẻ được lắng nghe và giải thích với những hình ảnh cụ thể, sinh động. Khi trẻ nghe một từ, cần có hình ảnh minh họa tương ứng để trẻ hình thành "hình ảnh trí tuệ" trong tâm trí.
- Dạy khái niệm tồn tại: Chơi trò "ú òa" hoặc trốn tìm để giúp trẻ hình thành nhận thức về sự tồn tại của vật thể ngay cả khi chúng không nhìn thấy.
- Phân biệt các vật: Cho trẻ chơi và tiếp xúc với nhiều loại vật (không chỉ đồ chơi) để khám phá sự khác biệt về cảm giác, trọng lượng, âm thanh, màu sắc. Khi trẻ khám phá, hãy gọi tên các vật đó nhiều lần để trẻ hình thành khái niệm.
4. Xây dựng quan hệ xã hội và sự thống nhất trong gia đình:
- Phát triển quan hệ xã hội: Phát triển mối quan hệ với mọi người là yếu tố thiết yếu giúp trẻ học giao tiếp. Tăng cường các hoạt động tiếp xúc gần gũi như trò chơi, cười đùa, bồng ẵm, gây tiếng động và tiếp xúc bằng mắt, đặc biệt với bố mẹ.
- Giao tiếp thường xuyên trong gia đình: Bố mẹ và các thành viên khác trong gia đình cần chào hỏi nhau, bạn bè, họ hàng để trẻ học và hiểu ý nghĩa của lời chào hỏi. Thường xuyên tác động bằng những câu chào hỏi khi gặp trẻ.
- Mô tả nhu cầu và hành động: Mô tả những nhu cầu của trẻ, những yêu cầu và hành động của bố mẹ, của những người xung quanh để giúp trẻ tăng cường vốn từ và sự hiểu biết.
- Thống nhất phương pháp giáo dục: Mọi người lớn trong gia đình cần thống nhất cách giáo dục và hình thành thói quen cho trẻ ở các môi trường khác nhau.
- Kiên nhẫn và lạc quan: Quá trình can thiệp cho trẻ chậm nói kéo dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn và lạc quan là điều quan trọng nhất.
Để huấn luyện ngôn ngữ nói thành công, điều kiện tiên quyết là dạy cho trẻ biết chỉ vào thứ mà trẻ muốn. Huấn luyện ngôn ngữ cho trẻ là một công việc tiêu tốn nhiều thời gian, đòi hỏi sự bình tĩnh, kiên trì, linh hoạt và sáng tạo từ người lớn để giúp đỡ trẻ.
