Nếu nhìn từ khoa học phát triển trẻ em, việc bắt đầu can thiệp ngay sau khi trẻ có kết quả “theo dõi rối loạn phổ tự kỷ” hoặc được xác định ASD không phải vì “đợi chẩn đoán chắc chắn rồi mới làm”, mà vì thời gian phát triển của não bộ là nguồn lực không thể lấy lại.
1. Từ “Can thiệp sớm” đến hành động “Can thiệp ngay”
Khi con có những dấu hiệu bất thường trong giao tiếp, tương tác xã hội, ngôn ngữ, hành vi hoặc khả năng thích nghi, điều khiến nhiều phụ huynh lo lắng nhất thường là câu hỏi: “Con có vấn đề gì không?”
Không ít gia đình lựa chọn chờ đợi. Chờ con lớn thêm một chút, chờ con biết nói, chờ con tự thay đổi, hoặc chờ đến khi có một chẩn đoán chính thức rồi mới bắt đầu hỗ trợ.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển của trẻ, thời gian không phải là yếu tố có thể lấy lại.Vì vậy, thay vì chỉ nói đến “can thiệp sớm”, phụ huynh hiện đại cần chuyển từ nhận thức sang hành động: “Can thiệp ngay khi nhận thấy con đang gặp khó khăn.”
Can thiệp ngay không có nghĩa là vội vàng gắn nhãn hay kết luận về trẻ. Đó là việc cha mẹ chủ động quan sát, đánh giá sự phát triển của con và tìm kiếm những hỗ trợ phù hợp ngay khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu cần được quan tâm.
2. Vì sao “can thiệp ngay” lại quan trọng?
Những năm đầu đời là giai đoạn trẻ có tốc độ phát triển rất nhanh. Não bộ liên tục hình thành và củng cố các mạng lưới liên quan đến ngôn ngữ, giao tiếp, chú ý, bắt chước, vận động, khả năng học tập và điều hòa cảm xúc.
Trẻ học được rất nhiều thông qua những tương tác tưởng như đơn giản hằng ngày: nhìn vào người khác, nghe lời nói, bắt chước hành động, chơi cùng cha mẹ, chờ đến lượt, thể hiện nhu cầu, chia sẻ cảm xúc và phản hồi với môi trường xung quanh.
Đối với một số trẻ có khó khăn phát triển hoặc có dấu hiệu rối loạn phổ tự kỷ (ASD), những cơ hội học tự nhiên này có thể ít hơn. Trẻ có thể ít chủ động giao tiếp, khó duy trì tương tác, chậm phát triển ngôn ngữ, khó bắt chước, có hành vi lặp lại hoặc gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc và thích nghi với những thay đổi.
Khi đó, nếu gia đình chỉ chờ đợi với hy vọng “lớn lên con sẽ tự biết nói”, trẻ có thể bỏ lỡ nhiều cơ hội thực hành những kỹ năng nền tảng. Can thiệp ngay không phải vì chúng ta biết chắc tương lai của trẻ, mà vì chúng ta nhìn thấy nhu cầu hỗ trợ của trẻ ở thời điểm hiện tại.
3. Chưa có chẩn đoán chính thức vẫn có thể hỗ trợ trẻ
Một trong những hiểu lầm phổ biến là cha mẹ phải chờ trẻ có chẩn đoán chính thức mới được bắt đầu can thiệp. Thực tế, một kết quả “theo dõi rối loạn phổ tự kỷ” không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc ASD. Kết quả này cho thấy trẻ đang có một số dấu hiệu cần được tiếp tục đánh giá, theo dõi và hỗ trợ.
Quan trọng hơn, việc hỗ trợ trẻ không nhất thiết phải bắt đầu từ một cái tên "chẩn đoán". Cha mẹ có thể bắt đầu từ chính những khó khăn mà trẻ đang gặp phải:
Nguyên tắc quan trọng là:"Không nhất thiết phải chờ có chẩn đoán mới bắt đầu giúp con. Khi nhận thấy con đang gặp khó khăn đáng kể, hãy đánh giá và hỗ trợ càng sớm càng tốt, đồng thời tiếp tục theo dõi để hiểu rõ hơn về sự phát triển của trẻ."
4. “Không chờ con tự nói” mà chủ động tạo cơ hội giao tiếp
Một trong những mong muốn lớn nhất của nhiều gia đình có con chậm nói là: “Chỉ cần con nói được là tốt rồi.”. Nhưng giao tiếp của trẻ không chỉ bắt đầu từ lời nói.
Trước khi trẻ sử dụng từ ngữ, trẻ cần phát triển nhiều kỹ năng nền tảng như chú ý đến người khác, nhìn và lắng nghe, bắt chước, hiểu yêu cầu đơn giản, sử dụng cử chỉ, biết thể hiện nhu cầu và tham gia vào những lượt tương tác qua lại.
Vì vậy, thay vì chỉ chờ con “nói”, cha mẹ có thể chủ động tạo ra những tình huống để con muốn giao tiếp và có lý do để giao tiếp.
Một trò chơi đơn giản, một món đồ trẻ yêu thích, một bài hát quen thuộc hay một hoạt động sinh hoạt hằng ngày đều có thể trở thành cơ hội để trẻ học cách tương tác.
Khi người lớn biết cách quan sát tín hiệu của trẻ, chờ đợi phản hồi, tạo động lực và đáp lại phù hợp, những tương tác nhỏ có thể trở thành những bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển giao tiếp.
5. "Can thiệp ngay" không có nghĩa là ép trẻ thay đổi
Can thiệp không phải là cố gắng biến trẻ thành một đứa trẻ hoàn toàn khác. Mục tiêu quan trọng của hỗ trợ phát triển là giúp trẻ phát huy khả năng của mình, tăng khả năng giao tiếp, học tập, tự lập và tham gia vào cuộc sống hằng ngày. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển, điểm mạnh và khó khăn khác nhau. Vì vậy, phương pháp hỗ trợ cũng cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của từng trẻ thay vì áp dụng một công thức giống nhau cho tất cả.
Một chương trình phù hợp cần hướng đến những kỹ năng có ý nghĩa trong cuộc sống: trẻ có thể thể hiện nhu cầu, hiểu và phản hồi với người khác, tham gia hoạt động, chơi phù hợp, điều chỉnh cảm xúc và từng bước tăng khả năng tự lập.
6. Phụ huynh hiện đại không chờ đợi – phụ huynh chủ động
“Can thiệp ngay” không có nghĩa là cha mẹ phải hoảng sợ khi nhận thấy con có dấu hiệu khác biệt. Ngược lại, đó là cách tiếp cận bình tĩnh và chủ động: quan sát – đánh giá – hỗ trợ – theo dõi – điều chỉnh.
Cha mẹ không cần tự mình đưa ra chẩn đoán cho con. Điều cần làm là tìm đến những chuyên gia phù hợp để đánh giá sự phát triển, xác định những lĩnh vực trẻ đang gặp khó khăn và xây dựng hướng hỗ trợ phù hợp.
Bởi mỗi ngày trẻ lớn lên là một ngày trẻ có thêm những trải nghiệm mới. Nếu được hỗ trợ đúng cách, những trải nghiệm đó có thể trở thành cơ hội để trẻ học hỏi và phát triển. Đừng chỉ chờ con sẽ nói. Đừng chỉ chờ con sẽ tự thay đổi. Hãy chủ động tạo cho con cơ hội được giao tiếp, được tương tác và được phát triển ngay từ hôm nay.
“Can thiệp sớm” là một khái niệm về thời điểm. Nhưng “Can thiệp ngay” là một hành động của phụ huynh.
Khi nhận thấy con đang gặp khó khăn, hành động hôm nay có thể tạo thêm nhiều cơ hội để trẻ học hỏi và tiến bộ trong chính giai đoạn phát triển của mình. Phụ huynh hiện đại không chờ đợi sự thay đổi tự nhiên đến một cách may rủi. Phụ huynh nên chủ động tìm hiểu, chủ động hỗ trợ và đồng hành cùng con trên hành trình phát triển.
