Hiện nay, tỉ lệ trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD) đang có xu hướng gia tăng, kéo theo nhiều băn khoăn lo lắng của phụ huynh, đặc biệt là về việc có nên cho trẻ sử dụng thuốc hay không, và nếu có thì thuốc mang lại hiệu quả như thế nào trong quá trình can thiệp và hỗ trợ phát triển toàn diện cho trẻ.
Bài viết này nhằm cung cấp cái nhìn đa chiều và khách quan, giúp cha mẹ hiểu rõ khi nào việc dùng thuốc là cần thiết, cũng như những lưu ý quan trọng trong quá trình điều trị.
KHI NÀO TRẺ TỰ KỶ CẦN DÙNG THUỐC ?
Điều quan trọng cần khẳng định trước tiên là: không phải tất cả trẻ tự kỷ đều cần sử dụng thuốc. Thuốc chỉ được chỉ định trong một số tình huống đặc biệt, khi các triệu chứng đi kèm gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và cản trở quá trình can thiệp:
1. Trẻ tăng động quá mức, mất kiểm soát hành vi
Một số trẻ có hành vi vận động quá mức như chạy nhảy, leo trèo liên tục, không ý thức nguy hiểm và dễ gặp chấn thương. Nếu kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt, có thể cần dùng thuốc hỗ trợ. Việc đánh giá mức độ hoạt động, chú ý và nhận thức từ gia đình rất quan trọng, đồng thời phải phân biệt giữa hành vi thần kinh (có tính lan tỏa, không phụ thuộc tình huống) và hành vi do yếu tố xã hội (thay đổi theo tình huống) để có hướng điều trị phù hợp.
Các nhóm thuốc thường dùng cho trẻ tăng động, giảm chú ý gồm:
Với trẻ tự kỷ, hành vi lặp lại, cứng nhắc theo khuôn mẫu có thể được cải thiện bằng nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc nhằm giảm hành vi ám ảnh, tăng khả năng giao tiếp xã hội.
2. Trẻ rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng
Nhiều trẻ tự kỷ khó ngủ, ngủ không sâu, hay thức giấc và quấy khóc ban đêm. Thiếu ngủ khiến trẻ dễ cáu gắt, giảm hiệu quả trị liệu, thậm chí có hành vi gây hấn. Nếu kéo dài và ảnh hưởng sức khỏe, bác sĩ có thể kê Melatonin liều thấp hoặc thuốc hỗ trợ giấc ngủ tạm thời.
3. Trẻ có hành vi tự gây tổn thương hoặc gây hấn với người khác
Một số trẻ thường xuyên tự cắn, đập đầu, giật tóc, hoặc đánh, đẩy mạnh người khác mà không kiểm soát được lực tay. Tùy theo vấn đề những vấn đề việc sử dụng thuốc sẽ khác nhau trong các nhóm kích thích thần kinh, nhóm chống lo âu, chống trầm cảm. Có khi cần kết hợp nhiều loại thuốc với nhau tùy theo triệu chứng lâm sàng. Nên thăm khám kỹ lưỡng, đánh giá cẩn thận các hành vi xảy ra ở nhiều tình huống khác nhau.
VAI TRÒ CỦA THUỐC TRONG CAN THIỆP CHO TRẺ TỰ KỶ
Tự kỷ là rối loạn phát triển thần kinh mạn tính, đặc trưng bởi khó khăn giao tiếp và hành vi lặp lại. Can thiệp chính hiện nay là trị liệu hành vi, ngôn ngữ và giáo dục đặc biệt. Thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong một số trường hợp, giúp giảm lo âu, mất ngủ, tăng động… để cải thiện hiệu quả can thiệp. Lưu ý: thuốc không chữa khỏi tự kỷ, chỉ hỗ trợ kiểm soát triệu chứng đi kèm.
NHỮNG LƯU Ý QUAN TRỌNG KHI CHO TRẺ DÙNG THUỐC
Tuyệt đối không tự ý sử dụng thuốc: Mỗi trẻ tự kỷ có mức độ, biểu hiện và tình trạng sức khỏe khác nhau. Việc tự ý dùng thuốc có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Chỉ nên dùng thuốc khi có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi hoặc thần kinh nhi sau khi thăm khám kỹ lưỡng.
Theo dõi chặt chẽ trong quá trình sử dụng thuốc: Việc dùng thuốc cần có sự giám sát y tế thường xuyên để đánh giá hiệu quả, điều chỉnh liều, và theo dõi tác dụng phụ (nếu có).
Không thay thế hoàn toàn can thiệp hành vi: Dù có dùng thuốc, phụ huynh vẫn cần duy trì các liệu pháp can thiệp chuyên biệt như ngôn ngữ trị liệu, can thiệp hành vi (ABA, TEACCH...), điều hòa cảm giác vì đây mới là những phương pháp cốt lõi giúp trẻ phát triển lâu dài.
KẾT LUẬN
Việc sử dụng thuốc cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ chỉ nên thực hiện khi thật sự cần thiết, dưới sự chỉ định và theo dõi của bác sĩ chuyên khoa. Thuốc không thay thế được các liệu pháp can thiệp – giáo dục, mà chỉ có vai trò hỗ trợ giảm bớt triệu chứng gây cản trở đến quá trình trị liệu.
Phụ huynh nên tìm hiểu thông tin đa chiều, khoa học và chính xác để đồng hành cùng con đúng cách trong hành trình phát triển. Sự kết hợp giữa can thiệp chuyên môn, chăm sóc tại nhà, và hỗ trợ y khoa khi cần thiết sẽ giúp trẻ có cơ hội tiến bộ tốt nhất.
Bác sĩ Lộ Trung Anh Hoàng Luân
Tài liệu tham khảo
